Przeciążenie sensoryczne i przetwarzanie sensoryczne: czy maskotka obciążeniowa może pomóc?

Po urodzinach, dniu w zatłoczonym centrum handlowym albo długim dniu w szkole wszystkiego może nagle być za dużo. Twoje dziecko wybucha z powodu drobiazgu albo po prostu chcesz usiąść w cichym pokoju. To się nazywa przeciążenie sensoryczne. Każdy czasem go doświadcza, a niektóre osoby częściej i szybciej. Maskotka obciążeniowa może być wtedy miłym małym pomocnikiem: czymś miękkim i ciężkim do trzymania, gdy wszystko dzieje się trochę za szybko. Poniżej przeczytasz, jak używać jej tak, żeby było to przyjemne.

Czym jest przeciążenie sensoryczne?

Twoje zmysły przez cały dzień przyjmują różne rzeczy: dźwięki, światło, zapachy, dotyk i to, co czuje samo ciało. Mózg odfiltrowuje to, co ważne, a resztę zostawia w tle. To się nazywa przetwarzanie sensoryczne. Zwykle w ogóle tego nie zauważasz.

Jeśli napływa więcej bodźców, niż mózg jest w stanie w danej chwili przetworzyć, system przepełnia się jak wiadro. To właśnie przeciążenie sensoryczne. To, ile potrafisz znieść, jest różne u różnych osób i zmienia się z dnia na dzień. Gdy dopada cię zmęczenie, głód, choroba albo zmartwienia, wiadro przelewa się szybciej. Wiele osób z autyzmem lub ADHD zna przeciążenie sensoryczne, a często wspominają o nim także osoby wysoko wrażliwe. Więcej o tych grupach przeczytasz w artykułach o autyzmie, ADHD i wysokiej wrażliwości.

Jak rozpoznać przeciążenie sensoryczne?

Objawy różnią się w zależności od wieku i osoby.

Małe dzieci mogą stać się płaczliwe, lgnące do rodzica lub marudne. Drobna porażka może skończyć się dużym wybuchem złości. Niektóre dzieci zaczynają dziko biegać i się wspinać, inne cichną i nie chcą się w nic włączać. Czasem widać, jak zakrywają uszy rękami albo zasłaniają oczy.

Dzieci w wieku szkolnym mogą wracać do domu w złym humorze, rozdrażnione lub zmęczone. Być może nie chcą rozmawiać o swoim dniu i wycofują się do pokoju albo za ekran. Wtedy zadania domowe nie są odrabiane, a kłótnia z rodzeństwem jest tuż za rogiem.

Młodzież i dorośli zauważają to na przykład po zmęczeniu, bólach głowy albo poczuciu, że wszystko jest zbyt głośne i zbyt jasne. Nie możesz się już skupić, irytują cię drobne hałasy albo po prostu chcesz wyjść z zatłoczonego pomieszczenia.

Jak odpocząć po przeciążeniu sensorycznym?

Najważniejsze jest ograniczenie bodźców. Znajdź ciche miejsce z przygaszonym światłem i małą ilością hałasu. Odłóż telefon. Słuchawki albo zatyczki do uszu mogą pomóc, jeśli w domu nie jest cicho. Daj sobie lub dziecku czas na odpoczynek, bez nowych planów i obowiązków.

W przypadku dzieci pomaga, gdy w takiej chwili nie mówisz ani nie pytasz zbyt wiele. Bądź blisko, postaw na prostotę i poczekaj, aż dziecko znów poczuje się trochę spokojniej. Regularne chwile ciszy w ciągu dnia i przewidywalny rytm również mogą zapobiec przelewaniu się wiadra.

Czy u ciebie jako osoby dorosłej chodzi głównie o presję w pracy lub zmartwienia, a nie o hałas, światło i zgiełk? Wtedy bardziej przypomina to stres. Przeczytasz o tym w artykule stres i napięcie.

Jak maskotka obciążeniowa może pomóc przy przeciążeniu sensorycznym?

Wiele osób uważa zdecydowany, równomierny nacisk za uspokajający, gdy wszystkiego robi się trochę za dużo. To się nazywa głęboki nacisk. Pomyśl o mocnym uścisku kogoś, komu ufasz. Maskotka obciążeniowa daje podobne uczucie: spoczywa ciężka i miękka na kolanach, przy brzuchu lub w ramionach. Ten ciężar może dać ci punkt oparcia i pomóc znów poczuć się stabilnie we własnym ciele. Więcej o tym, jak to działa, przeczytasz w artykule głęboki nacisk.

Maskotka działa najlepiej razem z pozostałymi krokami. Najpierw cichy kąt i mniej bodźców. Potem maskotka może dostać stałą rolę, na przykład w cichym kąciku z dywanem, poduszką i miękkim światłem. W ten sposób staje się znajomym sygnałem: tu możesz na chwilę odpocząć. A jeśli ty lub twoje dziecko nie przepadacie za maskotkami? Nacisk można poczuć także w inny sposób, na przykład dzięki mocnemu uściskowi, kołdrze obciążeniowej albo zdecydowanemu masażowi.

Co mówią badania o głębokim nacisku i przetwarzaniu sensorycznym?

Badania nad samymi maskotkami obciążeniowymi dopiero się zaczynają. Maskotek obciążeniowych w kontekście przeciążenia sensorycznego jeszcze nie zbadano. Są jednak badania dotyczące innych pomocy i terapii sensorycznych. Przegląd z 2018 roku wskazał dobre przesłanki na rzecz terapii integracji sensorycznej według Ayres. W tej terapii terapeuta zajęciowy pracuje z dzieckiem z autyzmem nad osobistymi celami. Samodzielne pomoce, takie jak kamizelki obciążeniowe, w badaniach przeglądowych wykazywały niewielki efekt.

W 2012 roku Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) wydała praktyczne zalecenie: wyznacz cele z wyprzedzeniem, notuj, co się zmienia, i oceniajcie to razem. Holenderskie wytyczne z 2024 roku mówią również: bądź szczery co do tego, czego można się spodziewać, i przestań, jeśli to nie działa. Szwajcarscy terapeuci zajęciowi zalecają, by najpierw uważnie przyjrzeć się temu, czego dana osoba potrzebuje. Maskotka o wadze od 1 do 2 kg jest też znacznie lżejsza niż kamizelki i kołdry w tych badaniach. Wiele osób po prostu lubi taką maskotkę i to dobry powód, by jej używać. Najlepszy sposób, by przekonać się, czy daje ona spokój tobie lub twojemu dziecku, to spokojnie samodzielnie ją wypróbować.

Jak używać maskotki obciążeniowej wygodnie i bezpiecznie

Kilka wskazówek na dobry początek:

• Poznajcie ją w spokojnej chwili. Pozwól dziecku najpierw zapoznać się z maskotką, gdy jest rozluźnione, a nie dopiero wtedy, gdy jest już przeciążone.
• Daj jej stałe miejsce. Postaw ją w cichym kąciku albo na kanapie, żeby łatwo było po nią sięgnąć.
• Zacznij od krótkiego czasu. Kilka minut na kolanach albo w ramionach wystarczy, by poczuć, czy jest przyjemnie.

Nacisk jest dla wielu osób przyjemny, ale nie dla wszystkich, i to zupełnie w porządku. Niektóre osoby są wrażliwe na dotyk. Dla nich ciężar na ciele może być nieprzyjemny, a nawet duszący, zwłaszcza gdy są już przeciążone. Dotyczy to także niektórych osób z autyzmem. Nigdy więc nie zmuszaj. I nigdy nie używaj maskotki obciążeniowej jako kary ani po to, by ktoś siedział nieruchomo.

W przypadku dzieci uważnie obserwuj, co pokazują, nawet bez słów. Czy twoje dziecko odsuwa maskotkę, odwraca się albo staje się niespokojniejsze? Wtedy przestań. Maskotka obciążeniowa nie jest odpowiednia dla niemowląt i dzieci poniżej 3 lat. Czy masz problemy z oddychaniem, sercem lub krążeniem, padaczkę albo małą siłę mięśni? Wtedy najpierw poproś o radę. Więcej o zasadach przeczytasz w dziale bezpieczeństwo.

Kiedy poprosić o radę terapeutę zajęciowego?

Czy ty lub twoje dziecko często zmagacie się z przeciążeniem sensorycznym i utrudnia to codzienne życie? Wtedy terapeuta zajęciowy może przyjrzeć się temu razem z tobą. Wspólnie ustalicie, które bodźce są trudne, co pomaga i jak inaczej urządzić dzień lub otoczenie. Maskotka obciążeniowa może być częścią tego, obok innej pomocy.

Twój lekarz rodzinny lub pediatra twojego dziecka też mogą zastanowić się razem z tobą. W przypadku dzieci w wieku szkolnym możesz zwrócić się również do pedagoga szkolnego lub pedagoga specjalnego. Inne sytuacje, w których ludzie używają maskotki obciążeniowej, znajdziesz w dziale korzyści i zastosowania.