Verzwaringsknuffel bij dementie

Als iemand van wie je houdt dementie heeft, zie je soms momenten van onrust, verdriet of verwarring. Woorden komen dan niet altijd meer aan. Iets zachts om vast te houden kan op zo'n moment veel troost geven. Een verzwaringsknuffel kan daarbij een mooi hulpmiddel zijn: zacht, vertrouwd en met een rustig gewicht. Hieronder lees je hoe je hem met zorg en respect inzet.

Waarom kan iets om vast te houden troost geven?

Bij dementie verandert de manier waarop iemand de wereld begrijpt. Gesprekken worden lastiger, maar voelen en vasthouden blijven vaak lang vertrouwd. Iets zachts in je handen of op je schoot kan houvast geven, net als een hand die je vasthoudt of een vertrouwde deken.

Een verzwaringsknuffel voegt daar gewicht aan toe, meestal 1 tot 2 kg. Veel mensen ervaren zo'n stevige, zachte druk als rustgevend. Iedereen is wel anders: de een vindt het heerlijk, de ander heeft er weinig mee of vindt het onprettig. Je ontdekt wat iemand fijn vindt door het rustig te proberen en goed te kijken.

Wat weten we uit onderzoek?

Onderzoek naar verzwaringsknuffels zelf staat nog aan het begin. Bij dementie is er nog niet naar gekeken, en ook niet naar verzwaarde poppen. Wat er is, gaat over verzwaringsdekens en over poppen zonder gewicht.

Het grootste dekenonderzoek is gedaan in Zweedse verpleeghuizen. De bewoners waren gemiddeld 87 jaar en gebruikten 28 dagen een kettingdeken van 4 tot 8 kg. Onderzoekers zagen verbeteringen in slaap, kwaliteit van leven, eten, denkvermogen en het gebruik van medicijnen voor stemming en gedrag. Er was alleen geen vergelijkingsgroep, dus je weet niet zeker of die verbeteringen door de deken kwamen. Van de 110 bewoners die begonnen, stopten er 38 (35%) omdat de deken oncomfortabel was. Een goede reden om bij een knuffel te kiezen voor een licht gewicht.

Een onderzoek bij 21 mensen met dementie die thuis woonden, liet zien dat het gebruik van een verzwaringsdeken goed haalbaar was en goed werd ontvangen. Een ander onderzoek beschreef dat mensen met vergevorderde dementie minder aanhoudend riepen of geluid maakten na tien minuten onder een verzwaringsdeken.

Over poppen zonder gewicht bestaat een overzichtsstudie. Er waren aanwijzingen voor minder onrust en een betere stemming, maar die waren zwak, en het grootste gecontroleerde onderzoek vond geen duidelijke afname van onrust of angst. Er is ook een ethische vraag: wanneer is zo'n pop troostend, en wanneer wordt iemand ermee als kind behandeld?

Voor de praktijk betekent dit: een verzwaringsknuffel kan voor sommige mensen met dementie een fijne bron van troost zijn. Het is een aanvulling op goede zorg en aandacht, geen behandeling voor onrust.

Hoe bied je een verzwaringsknuffel respectvol aan?

Waardigheid staat voorop. Iemand met dementie is een volwassene met een eigen geschiedenis en smaak. Een paar uitgangspunten:

• Kies een passende vorm. Een rustig dier of een neutrale vorm past vaak beter dan iets felgekleurds of kinderlijks. Denk aan wat iemand vroeger mooi vond, bijvoorbeeld een kat als iemand altijd katten had.
• Bied aan, dring niet op. Leg de knuffel binnen handbereik of geef hem rustig aan. Laat de persoon zelf bepalen of hij hem vasthoudt.
• Praat er gewoon over. ‘Voel eens, die is lekker zacht’ werkt beter dan iets wat als speelgoed klinkt.
• Kies een rustig moment. Bijvoorbeeld na de lunch in een vertrouwde stoel, of samen op de bank met muziek van vroeger.
• Let op signalen zonder woorden. Wegduwen, onrustiger worden, zweten of een pijnlijk gezicht betekent: weghalen.

Gebruik een verzwaringsknuffel nooit om iemand stil te laten zitten of in bed te houden.

Welk gewicht is geschikt bij dementie?

Kies het lichtste gewicht dat nog prettig voelt. Ouderen hebben vaak minder spierkracht, een kwetsbare huid of pijnlijke gewrichten. De Nederlandse Hulpmiddelenwijzer van Vilans waarschuwt bij verzwaringsdekens dat pijnklachten door bijvoorbeeld een versleten heup of knie kunnen verergeren. Een overzichtsartikel over verzwaringsdekens raadt bij kwetsbare ouderen ook de lichtst mogelijke deken aan.

De belangrijkste toets: kan de persoon de knuffel zelf optillen en wegleggen? Lukt dat niet, dan is hij niet geschikt. Hoe je in het algemeen een gewicht kiest, lees je in Hoe zwaar moet een verzwaringsknuffel zijn?

Wat moet je weten over de zorg en vrijheidsbeperking?

In een verpleeghuis of andere zorginstelling ligt het gebruik van een verzwaard hulpmiddel gevoeliger. De Hulpmiddelenwijzer van Vilans schrijft dat een verzwaringsdeken binnen een instelling een vrijheidsbeperkende maatregel kan zijn. Een kennisplatform over dementie zegt het zo: een verzwaringsdeken moet altijd vrij kunnen worden afgelegd, anders is er sprake van dwang.

In Nederland regelt de Wet zorg en dwang wanneer zorg als onvrijwillig geldt, bijvoorbeeld als iemand in zijn bewegingsvrijheid wordt beperkt. Of een verzwaringsknuffel daaronder valt, hangt af van de situatie: verzet de persoon zich, of kan hij de knuffel niet zelf wegleggen? Overleg daarom altijd met het zorgteam en de zorgverantwoordelijke, en laat het gebruik in het zorgplan vastleggen. Zo weet iedereen hoe de knuffel fijn en veilig wordt gebruikt. In België vraag je in het woonzorgcentrum na welke afspraken daar gelden.

Meer over verzwaarde hulpmiddelen in zorginstellingen lees je in Verzwaringsknuffels in de zorg en ergotherapie.

Kun je een verzwaringsknuffel geven als cadeau?

Zeker, als je het met zorg doet. Bespreek het bij voorkeur eerst met de mensen die dagelijks voor je naaste zorgen, zeker als die in een instelling woont. Geef uitleg mee over veilig gebruik en kies een vorm die bij de persoon past. Tips lees je in Een verzwaringsknuffel als cadeau. Voor ouderen zonder dementie is er een apart artikel: Een verzwaringsknuffel voor ouderen.

Twijfel je of een verzwaringsknuffel verstandig is, lees dan ook Wanneer kun je beter geen verzwaringsknuffel gebruiken? Andere toepassingen vind je bij voordelen en toepassingen.